Jarðvarmi hefur verið órjúfanlegur hluti af íslenskri náttúru og menningu frá landnámi. Íslendingar bjuggu frá upphafi á landi þar sem jarðhiti streymir upp um sprungur, misgengi og jarðhitasvæði sem myndast vegna þess að Ísland situr beint á flekaskilum Atlantshafshryggjarins. Áður en jarðvarmi varð tæknilegt afl var hann einfaldlega hluti af daglegu lífi: fólk baðaði sig í hverum, þvoði þvott og nýtti heitt vatn úr náttúrunni þar sem það var aðgengilegt.

Á 20. öld hófst markviss nýting jarðhita. Fyrstu tilraunir til húshitunar með jarðhita voru gerðar í Reykjavík árið 1908, og á þriðja áratugnum hófst skipulögð hitaveita í Laugardal. Þetta markaði upphafið að þeirri byltingu sem síðar varð: hitaveituvæðingu Íslands. Á árunum 1940–1980 var borað eftir jarðhita víða um land, og hitaveitur tóku við af kola- og olíukyndingu. Þetta dró stórlega úr innflutningi jarðefnaeldsneytis og breytti lífsgæðum Íslendinga.

Þegar tæknin þróaðist hófst nýting jarðhita til raforkuframleiðslu. Fyrsta háhitavirkjunin í stórum stíl var Krafla, sem byggð var á áttunda áratugnum í kjölfar Kröflueldanna. Þar var í fyrsta sinn framleitt rafmagn með gufu úr háhitakerfi sem tengdist virku eldstöðvakerfi. Á sama tíma hófst uppbygging í Svartsengi, þar sem blanda af raforku og varmaorku var nýtt — og affallsvatnið myndaði síðar Bláa lónið.

Frá aldamótum hefur jarðvarmi orðið ein af meginstoðum íslenskrar orkuvinnslu. Virkjanir á borð við Hellisheiði, Nesjavelli og Þeistareyki hafa stækkað raforkuframleiðslu landsins verulega og gert jarðvarma að um 30% af raforku Íslands. Þessar virkjanir eru allar staðsettar á virkum sprungusvæðum, því jarðhiti á Íslandi er óhjákvæmilega bundinn jarðfræði landsins.

Ísland situr á mörkum Norður-Ameríku- og Evrasíuflekans, sem gliðna um 2 cm á ári. Þessi gliðnun myndar sprungur, misgengi og sigdali sem opna leiðir fyrir vatn að síga niður í jörðina, hitna við kviku og streyma upp sem gufa eða heitt vatn. Þess vegna eru allar helstu jarðvarmavirkjanir landsins staðsettar beint á sprungusveimum eldstöðvakerfa.

Hellisheiðarvirkjun og Nesjavellir sitja á Hengilssprungukerfinu, þar sem kvika undir Hengli hitar upp öflugt jarðhitakerfi. Svartsengi og Reykjanesvirkjun eru á Reykjanesbrotabeltinu, þar sem gliðnun og jarðskjálftar eru stöðugir og jarðhitinn er jafnvel blandaður sjávarvatni. Krafla stendur á Kröflusprungusveimnum, þar sem kvikuhólf undir virkjuninni hefur verið virkt í áratugi. Þeistareykir nýtir jarðhita á sprungusvæði norðan við Mývatn, sem er hluti af sama eldstöðvakerfi og Krafla.

Þessi tengsl jarðvarmavirkjana við sprungusvæði eru ekki tilviljun heldur forsenda. Þar sem jarðskorpan er veikust og heitust er auðveldast að bora niður á háhita. Sprungurnar virka eins og pípur í jörðinni: þær leiða vatn niður og gufu upp. Þar sem kvika safnast undir jarðskorpunni, eins og sést hefur á Reykjanesskaga frá 2021, eykst jarðhitinn og þrýstingur í kerfunum sem orkuverin nýta.

Saga jarðvarma á Íslandi er því saga samspils manna og náttúru: hvernig Íslendingar lærðu að nýta krafta eldfjalla og sprungusvæða til að hita hús, knýja rafmagnsframleiðslu og byggja upp eitt sjálfbærasta orkukerfi heims. Hún er líka saga um að lifa á landi sem er stöðugt að breytast — þar sem jarðhiti er bæði gjöf og áskorun.