HS Orka hefur gefið út umhverfismatsskýrslu þar sem fjallað er um meðferð og förgun útfellinga úr borholum fyrirtækisins á Reykjanesi sem innihalda aukna náttúrulega geislavirkni (NORM). Skýrslan er nú til kynningar í gátt Skipulagsstofnunar og er umsagnarfrestur sex vikur.
Forsagan
Forsagan er sú að árið 2015 gerðu Geislavarnir ríkisins HS Orku viðvart um að í útfellingasýnum úr lögnum frá borholum nokkurra holna á Reykjanesi hefði mælst aukin náttúruleg geislavirkni (NORM). Skoðaðir hafa verið nokkrir valkostir í samráði við Geislavarnir ríkisins varðandi mögulegar lausnir til geymslu eða förgunar útfellinga. Niðurstaðan er sú að HS Orka stefnir að geymslu útfellinga í lokuðum ílátum í kjallara skiljustöðvar á athafnasvæði HS Orku á Reykjanesi. Fyrirtækið útilokar þó ekki aðra möguleika síðar, svo sem á að flytja útfellingar úr landi.
Í umhverfismatsskýrslu sem nú er í kynningu er fjallað um fyrirkomulag meðhöndlunar og förgunar efnanna, helstu áhrifaþætti þess og umhverfisáhrif. Áhrif geymslu eru metin óverulega neikvæð á alla umhverfisþætti. HS Orka telur að þær aðgerðir og verklag, sem lagt er til í umhverfismatsskýrslunni, tryggi að hreinsun og geymsla útfellinga sem innihalda NORM hafi óveruleg áhrif á umhverfið.
Verklag við hreinsun mun tryggja örugga meðhöndlun og hindra að geislavirkt efni (NORM) berist út í umhverfið.
Af hverju myndast geislavirkar útfellingar á Reykjanesi?
Jarðhitavökvinn í jarðhitakerfinu á Reykjanesi er jarðsjór, þ.e. selta hans er sú sama og selta sjávar. Við nýtingu jarðsjávar fellur meira út af efnum en við nýtingu jarðhitasvæða sem nærast á ferskvatni. Jarðhitaauðlindir innihalda náttúrulega geislandi efni sem finnast í berginu. Þessi efni geta borist frá auðlindinni upp á yfirborð með vökva sem flytur þau á uppleystu formi inn í borholurnar, upp að toppi þeirra og inn í lagnir. Efnin falla út úr vökvanum sem fast efni og setjast innan á lagnir og mynda þar dökka skán, sem kallast útfellingar. Í Svartsengi er jarðhitavökvinn ekki jarðsjór og útfellingar þar innihalda ekki NORM.
Hvaða leið er best til geymslu?
Könnun á þeim möguleika að flytja efni úr landi til förgunar sýndi að valkosturinn var torsóttur. Ísland hefur skrifað undir alþjóðlegan samning um örugga meðferð notaðs eldsneytis og um örugga meðferð geislavirks úrgangs. Samkvæmt samningnum er ætlast til þess að hvert ríki fyrir sig sjái um þann geislavirka úrgang sem fellur til í landinu. Alls óvíst er hvort Ísland gæti fengið undanþágu til þess að flytja efnið úr landi til förgunar, þótt sá möguleiki verði áfram kannaður.
Upphaflega var til skoðunar að keyra efninu á urðunarstað á Íslandi og farga efninu þar. Slíkt kemur hins vegar ekki til greina. Ástæðan er sú að á Íslandi hefur ekki verið skilgreindur urðunarstaður þar sem leyfilegt er að farga efni sem gefur frá sér geislun.
Eftir ítarlega skoðun á valkostunum metur HS Orka það sem fýsilegasta valkostinn að geyma útfellingarnar á athafnasvæði fyrirtækisins á Reykjanesi.
Hefur geymsluaðferðin áhrif á neysluvatn og heilsu íbúa?
Fyrirhugað geymslusvæði er utan vatnsverndarsvæða og grunnvatnsstraumar liggja frá svæðinu niður að sjó. Mælingar Íslenskra orkurannsókna (ÍSOR) á vatnssýnum við virkjanirnar á Reykjanesi og í Svartsengi og neysluvatnsholum í Lágum og Sýrfelli sýndu að bakgrunnsgildi á Reykjanesinu og í Svartsengi eru svipuð og í vatnsbólum í kringum höfuðborgasvæðið. Ekki er því talið að starfsemi Reykjanesvirkjunar hafa neikvæð áhrif á vatnsgæði. Fyrirhuguð geymsla útfellinga er með þeim hætti að ekki er hætta á að efnið komist í snertingu við grunnvatn.
Til þess að verða fyrir geislandi áhrifum útfellinganna þarf að innbyrða þær í talsverðu magni. Engin óviðkomandi hefur aðgang að svæðinu eða geymslunni, og því eru ekki líkur á áhrifum á almenning.
Getur geislavirkni haft neikvæð áhrif á lífríki á Reykjanesi?
Útfellingarnar innihalda alfa- og beta-geislun. Alfa-geislun er mjög skammdræg en agnirnar berast einungis 2-3 cm í lofti og þær komast hvorki í gegnum hlífðarlag húðarinnar né í gegnum pappírsblað. Beta-geislun getur farið í gegnum nokkra millimetra af húð manna og dýra en sökum lítils massa fer hún ekki djúpt. Í miklum mæli getur hún valdið brunasárum á borð við sólbruna og getur skaðað augu. Útfellingar hafa mest áhrif ef þær eru innbyrtar.
Þegar hreinsun fer fram á borholum er útfellingum, sem innihalda NORM, jafnóðum komið fyrir í körum með lokum. Þar af leiðandi geta dýr ekki komist í snertingu við úfellingarnar og verða ekki fyrir áhrifum. Lífríki í fjöru verður ekki fyrir áhrifum þar sem hreinsun borholna hefur ekki áhrif á útrás affallsvatns í viðtaka. Ekki er gróður í kringum hreinsunarstað útfellinganna og útfellingarnar sem innihalda NORM hafa ekki áhrif á andrúmsloft.
Mun geislavirknin hafa áhrif á öryggi og heilsu starfsfólks sem vinnur á svæðinu?
Útfellingarnar hafa mest áhrif þegar þær eru innbyrtar. Til þess að starfsfólk verði fyrir áhrifum þyrfti það að innbyrða töluvert magn af útfellingum. Ávallt er nauðsynlegt að nota viðeigandi öryggisbúnað. Starfsfólk HS Orku og verktakar, sem koma að hreinsun eða meðhöndlun útfellinga sem innihalda NORM, fá fræðslu um NORM og farið er yfir viðeigandi verklagsreglur um meðhöndlun útfellinganna. Samkvæmt verklagi er starfsfólk, sem sér um hreinsun, íklætt hlífðarbúnaði og ekki er talin hætta á því að starfsfólk verði fyrir ytri geislun við framkvæmd hreinsunar.
Hvað gerist ef slys verður við flutning útfellinga?
Aðalvalkostur HS Orku er að geyma útfellingar sem innihalda NORM innan athafnasvæðis fyrirtækisins. Flytja þarf ílátin, sem geyma útfellingarnar, frá hreinsiplani á geymslusvæðið. Flutningurinn fer fram innan athafnasvæðis HS Orku og veglengdir eru stuttar. Ef óhöpp verða við flutning gætu útfellingarnar komist í jarðveg. Þá yrði tafarlaust unnið að hreinsun og farið yfir svæðið með Geiger-mæli til þess að tryggja að útfellingar, sem innihalda NORM, yrðu ekki eftir í jarðvegi.
Ef útfellingarnar, sem innihalda NORM, yrðu síðar fluttar úr landi þyrfti að flytja þær frá athafnasvæði HS Orku. Líklega yrði flutningurinn í gegnum höfnina í Helguvík í Reykjanesbæ. Einhverjar líkur yrðu á óhöppum við slíkan flutning. Nauðsynlegar ráðstafanir verða gerðar til að takamarka líkur á óhöppum og afleiðingum þeirra samanber lög nr. 7/1998 um hollustuhætti og mengunarvarnir. Ef óhapp verður og útfellingar sem innihalda NORM dreifast úr ílátum mun fara fram tafarlaus hreinsun. Geislavirkni efnanna er það skammdræg að ekki er talin hætta á því að hún hafi áhrif á grunnvatn. Áhrifin yrðu staðbundin og tímabundin á meðan á hreinsun stæði. Gerðar verða verklagsreglur um flutning og viðbragðsáætlun við hugsanlegum óhöppum til að takmarka áhættu og afleiðingar.
Af hverju var umhverfismati ekki lokið fyrr?
Tafir hjá HS Orku við að ljúka gerð umhverfismatsskýrslu vegna aukinna NORM-útfellinga við Reykjanesvirkjun má rekja til nokkurra samverkandi þátta. Engar innlendar lausnir eru til fyrir förgun efnis sem inniheldur aukna náttúrulega geislavirkni, sem þýddi að engin fordæmi eða staðlaðar verklagsreglur voru til staðar. Í ljósi þess var í upphafi mest áhersla lögð á að kanna möguleika á förgun erlendis. Sú leið reyndist flókin, meðal annars út frá alþjóðasamningum. Í kjölfarið hófst frekari greining á öðrum valkostum í samráði við Geislavarnir ríkisins þar sem aukin áhersla var lögð á að útfæra lausn hérlendis. Þegar hér var komið sögu hófust jarðhræringar og eldgos á Reykjanesskaga, sem hindruðu gott aðgengi að svæðinu um tíma og breyttu jafnframt forgangsröðun verkefna innan fyrirtækisins þar sem bregðast varð við aðsteðjandi náttúruvá.
