Raforkuframleiðsla Hitaveitu Suðurnesja á sér nokkuð langa sögu en hún hófst í apríl 1978 þegar gangsettur var eins MW hverfill til eigin nota í Svartsengi og skömmu síðar var annar sömu stærðar gangsettur. Næsti áfangi var gangsetning sex MW hverfils í desember 1980, þar á eftir komu þrír Ormat hverflar árið 1989 samtals 3,6 MW og 1993 var bætt við fjórum Ormat hverflum 4,8 MW alls. Árið 1999 var bætt við 30 MW hverfli í orkuveri 5. þannig að það tók 21 ár að ná 45 MW rafmagnsframleiðslu í Svartsengi. Næsti áfangi í Svartsengi er nú í byggingu en það er 30 MW raforkuver sem gengur undir vinnuheitinu orkuver 6.

Þó fyrstu skrefin væru kannski ekki stór í MW voru þau stór á þeim tíma og rétt að því tilefni að nefna til sögunnar frumkvöðla þeirra. Það er óhætt að segja að stjórnarmaðurinn Þóroddur Th. Sigurðsson, sem þá var vatnsveitustjóri í Reykjavík, hafi verið hugmyndafræðingurinn að fyrstu átta MW í Svartsengi og síðan tók Albert Albertsson við merkinu og var óumdeilanlega hugmyndafræðingurinn bakvið 8,4 MW Ormat – áfangana.

Aðdragandi að arðbærri og raunverulegri nýtingu jarðhitans á Reykjanesi er orðinn mjög langur. Fyrsta rannsóknarholan var boruð árið 1956 og á árunum 1968 til 1969 voru boraðar sjö rannsóknarholur til viðbótar. Hola 8 var þeirra umfangsmest og eina sem var nýtt en hún varð 1.754 metra djúp og var aðal vinnsluhola svæðisins um árabil með heildarupptekt upp á tæplega 21 milljón tonna, en vegna skemmda var steypt í hana árið 1993.

Það var síðan 31. desember 1976 að sveitarfélögin á svæðinu, sem þá voru sjö, kaupa 63 til 70 hektara land af landeigendum Kalmannstjarnar og Junkaragerðis ásamt öllum jarðhitaréttindum jarðanna innan 10 ohm viðnámslínu. Með samkomulagi sem undirritað var 22. nóvember 1985 var þetta svæði síðan skilgreint nánar og lína dregin frá Sýrfelli til sjávar og jarðhitaréttindin takmörkuð við svæðið sunnan þessarar línu. Þann annan. janúar 1979 leigja sveitarfélögin síðan ”Undirbúningsfélagi Saltverksmiðju á Reykjanesi hf” landið undir sjóefnaverksmiðju ásamt tilheyrandi jarðgufu og jarðefnum. Sjóefnavinnslan hf tók síðan við rekstri á svæðinu og í upphafi árs 1983 var hola 9 boruð en hún er 1.445 metra djúp. Hún skemmdist við hreinsun og hefur henni verið lokað en upptekt úr henni nálgast nú 30 milljón tonn. Svæðið var á þeim tíma ekki tengt landskerfi rafmagns og því setti Sjóefnavinnslan hf upp 500 kW Terry hverfil til eigin nota um áramótin 1983 / 1984 en rekstri hans lauk með gangsetningu Reykjanesvirkjunar. Jarðhitasvæðið á Reykjanesi er um margt sérstakt og væntanlega er virkjunin erfiðasta verkefnið sem íslenskur jarðhitaiðnaður hefur tekist á við. Ástæðan er sú að á Reykjanesi hefur vökvinn fulla seltu sjávar (2/3 seltu í Svartsengi og mun minna á Hengilssvæðinu) og hitastigið er 300° til 320° C (243° í Svartsengi). Þetta háa hitastig veldur því að mun meira er um útleyst efni og því eru útfellingar aðal vandamálið. Hverflarnir eru því reknir við um það bil 18 bara þrýsting til að verjast útfellingum en til samanburðar er 30 MW vélin í Svartsengi rekin á 6 börum.

Aðdragandi og undirbúningur Reykjanesvirkjunar

Fyrstu framkvæmdir við Reykjanesvirkjun sem slíkrar má rekja allt aftur til ársins 1997 þegar vinna við umhverfismat jarðhitavinnslu hófst og á árinu 1998 hófst borun fyrstu tilraunaholunnar á svæðinu, holu 10 og lauk borun hennar í febrúar 1999. Í upphafi snérist vinnan í raun um könnun á möguleikum nýtingar jarðhitans almennt og var þá frekar verið að huga að gufuöflun fyrir magnesíumverksmiðju frekar en til raforkuframleiðslu. Um svipað leiti og það var að verða ljóst að af byggingu magnesíumverksmiðju yrði ekki var haft samband við HS hf um möguleika þess að fyrirtækið kæmi að orkuöflun fyrir stækkun Norðuráls í Hvalfirði. Var í fyrstu rætt um að Landsvirkjun yrði með um 80 MW og HS hf og OR síðan með um 40 MW hvort. Þegar Landsvirkjun datt úr myndinni vegna vandræða við Norðlingaöldu varð að stokka upp spilin og ákváðu HS hf og OR þá að annast orkuöflunina saman og vera með tæp 80 MW hvort fyrirtæki. Segja má, að með undirritun viljayfirlýsingar þann 31. október 2003 milli HS, OR og Norðuráls um orkuöflun og orkusölu til Norðuráls hafi formlega verið tekin ákvörðun um Reykjanesvirkjun. Samkvæmt viljayfirlýsingunni átti HS að hefja fulla afhendingu í maí 2006 sem var mjög metnaðarfullt markmið og ljóst að ekki mátti mikið út af bera. Laugardaginn 17. apríl 2004 var síðan undirritaður í Eldborg í Svartsengi formlegur samningur milli Hitaveitu Suðurnesja og Orkuveitu Reykjavíkur annarsvegar og Norðuráls hinsvegar um kaup Norðuráls á 153 MW og 1.340 GWh árlega og miðað við að raforkusalan skiptist jafnt milli HS og OR.

Framkvæmdir við virkjunina hófust síðan formlega með fyrstu ”skóflustungu” eða hellutöku þann 21. júlí 2004 og 22 mánuðum síðar hófst full afhending raforku frá Reykjanesvirkjun. Verkið hefur í heild sínni gengið vel þó auðvitað komi alltaf upp einhver vandamál í svona stóru verki en þau hafa hönnuðir, verktakar, vélfræðingar HS og tæknimenn HS einfaldlega leyst eða eru að leysa.

Sjá hreyfimynd sem gerð var af framkvæmdum hér.

Framkvæmdin

Helstu hönnuðir við verkið voru

• Fjarhitun hf (Varmaverk hf sameinaðist Fjarhitun á verktímanum)
• VTR verkfræðingar ( Verkfræðistofa Jóhanns Indriðasonar ehf, Tera (Edmund Bellersen) og Rafagnatækni sf)
• Verkfræðistofa Suðurnesja
• Arkitektastofan
• Landark
• Ísor
• Hljóðvist

Helstu verktakar við verkið voru

• Eykt sem hefur verið með öll byggingarmannvirki og rekstur vinnustaðarins (undirverktakar Jarðvélar og Fagtækni)
• Framtak sem hefur annast lagna- og járnavinnu, niðursetningu hverfilsamstæðna ásamt eimsvölum og uppsetningu rafbúnaðar (undirverktaki Rafafl)
• Jarðboranir hf með borun háhitahola
• ÍAV með borun kælisjávarhola og uppsetningu háspennulínu
• Jarðvélar með slóðagerð og undirstöður vegna háspennulínu

Helstu birgjar voru

• Fuji Electric /Sumitomo með túrbínurnar
• Balcke Durr GmbH með eimsvalakerfið (kælihlutann)
• Körting Hannover AG með gasssogskerfi
• Stahlrohr og Thyssen-Mannesmann með svört stálrör og fittings
• Dresser Flow Solutions UK með stjórnloka
• Tyko Valves, Bonetti, IBC Praha og Omate Walve með aðra loka
• Tele-Fonika Cable og Draka Kabel með háspennustrengi
• Brackett Green USA inc með sjálfhreinsibúnað fyrir eimsvala
• EMU Unterwasserpumpen og ABS Pumps með dælur
• Ganz Transelektro með vélaspenna
• Nsguassero með kælisjávarlagnir
• Orkuvirki ehf með véla- og rofaskápa
• Consorzio EUROPA 200 með stálmöstur háspennulínu
• Midal Cables Ltd. með leiðara háspennulínu
• RST Net ehf / Siemens AG með rofabúnaðinn
• Areva Energietechnik GmbH með liðaverndarbúnað

Þá er rétt að geta kynningarhlutans en sýningin ”Orkuverið Jörð” sem sett er upp í sal virkjunarinnar var undirbúinn af Gagn og Gaman (Birni Björnssyni og fleirum) ásamt breska fyrirtækinu Janvs sem sér um uppbyggingu og gerð.

Verkefnisstjórn af hálfu HS skipuðu Helgi Hjaltason (Fjarhitun), verkefnisstjóri og síðan Júlíus Jónsson forstjóri, Albert Albertsson aðstoðarforstjóri, Guðmundur Björnsson innkaupastjóri, Egill Sigmundsson forstöðumaður rafmagnsdeildar og Geir Þórólfsson tæknideild HS.

Tölulegar upplýsingar

Stöðvarhúss virkjunarinnar er mest áberandi hluti framkvæmdarinnar og er um 4.313 fermetrar að grunnfleti, kjallari er 2.291 fermetrar og önnur hæðin 1.088 fermetrar þannig að heildar flatarmál er 7.692 fermetrar og rúmmálið 65.268 rúmmetrar. Á annari hæð er aðstaða fyrir starfsmenn og einnig aðstaða til móttöku gesta og kynningar á fyrirtækinu og svæðinu. Aðveitustöð er með kjallara sem er 280 fermetrar og fyrsta hæðin er 1.280 fermetrar eða samtals 1.560 fermetrar og rúmmál 19.869 rúmmetrar. Skiljustöð er að flatarmáli 924 fermetrar og rúmmál um 8.579 rúmmetrar og tengivirki á Rauðamel er um 485 fermetrar og rúmmál 5.604 rúmmetrar. Heildarflatarmál allra bygginga sem tengjast framkvæmdinni er12.705 fermetrar og rúmmál 110.769 rúmmetrar.

Gufuveitan þarf að anna flutningi frá holum sem í magni til er um 1.000 kíló á sekúndu og eru æðarnar um 5 kílómetrar að lengd og vídd þeirra er 350 til 450 millimetrar. Af þessum 1.000 kílóum á sekúndu eru um 250 kíló á sekúndu gufa sem flutt er um 2.500 metra í 700 millimetra æðum og síðan um 800 kíló á sekúndu af jarðsjó sem flutt er 2.700 metra í 500 millimetra æðum. Við 100 MW framleiðslu er rennslið frá borholum um 800 kíló á sekúndu og af því eru um 175 kíló á sekúndu gufa og jarðsjór 625 kíló á sekúndu Heildarlengd gufuæða er því um 10.200 metrar. Um kælisjávarveituna fara um 4.000 lítrar á sekúndu eftir um 2.000 metrum af 1.000 millimetra æðum. Frárennslið í heild sinni samsvarar meðalrennsli Elliðaánna.

Nú hafa verið boraðar 15 holur vegna virkjunarinnar sem samtals eru 33,4 kílómetrar að lengd. Nú er unnið að endurborun holu 14 sem hrundi saman og er þá borað út úr holunni í um 900 metra dýpi og síðan borað í um 2.000 metra Þá er einnig verið að skoða möguleika á sömu aðgerð í holu 13 en takist það ekki þá þarf að ráðast í borun nýrrar holu.

Þegar framkvæmdir við virkjunina hófust í júlí 2004 var upplýst að heildarkostnaður við virkjunina, án fjármagnskostnaðar, væri áætlaður tæpleg 10 milljarðar auk um milljarðs fyrir háspennulínu og tilheyrandi frá Reykjanesi að línunni Svartsengi – Fitjar, með aðveitustöðvum á báðum endum. Framreiknað til dagsins í dag er sú áætlun um 12,5 milljarðar króna. Bókfærður kostnaður í dag er án fjármagnskostnaðar 12,7 milljarðar og gert er ráð fyrir viðbótarkostnaði vegna borana, frágangs og fleira að upphæð um 7 til 800 miljón krónur þannig að heildarkostnaður verði um 13,5 milljarðar eða um milljarður umfram framreiknaða áætlun. Í upphaflegu áætluninni var gert ráð fyrir borun á tólf háhitaholum en nú verða þær 16 (+½). Viðbótarkostnaður vegna þessa er um 1,1 milljarður þannig að það skýrir að fullu mismuninn. Lántökur á árunum 2004 til 6 nema 11 milljörðum króna og á því tímabili hefur einn milljarður verið greiddur í afborganir af lánum og sama upphæð hefur verið greidd eigendum í arð.

Framtíðarmöguleikar

HS gerir sér vonir um að í lok næsta árs sýni reynsla reksturs orkuversins, það er viðbrögð svæðisins og baráttan við útfellingarnar, að unnt verði að hefjast handa við 50% stækkun með þriðju 50 MW vélinni og þá yrði stöðvarhúsið stækkað til vesturs. Síðan verða möguleikar á betri nýtingu þess sem upp er tekið rannsakaðir ítarlega og vonandi leiðir það til hagkvæmrar framleiðslu á 30 til 50 MW til viðbótar þannig að heildarframleiðslan gæti farið að nálgast 200 MW. HS leggur áherslu á að virkjunin komi til með að mynda grunn nýs auðlindagarðs í anda orkuversins í Svartsengi og þá eðal annars horft til djúpborunarverkefnisins sem gæti orðið enn frekari grunnur sjálfbærrar þróunar á sviði jarðhitavinnslu til lengri tíma litið. Þessar nýju jarðhitavirkjanir HS og OR sem byggðar hafa verið sanna gildi jarðhitans sem fullgildrar auðlindanýtingar við hlið vatnsaflsins.

Júlíus Jónsson, forstjóri Hitaveitu Suðurnesja hf

Reykjanesvirkjun magntölur