|
Guðmundur Ómar Friðleifsson, yfirjarðfræðingur HS Orku hf.
Greinin birtist í Morgunblaðinu föstudaginn 30. október 2009.
Að undanförnu hefur átt sér stað nokkuð undarleg umræða um orkumál á Smugan.is og víðar. Sigmundur Einarsson, jarðfræðingur hjá  Náttúrufræðistofnun Íslands, vakti upp mál þetta með aðsendri grein til Smugunnar, dags. 1.10.2009, sem hann nefnir: „Hinar miklu orkulindir Íslands. Getum við virkjað endalaust“. Þar fer hann í aðalatriðum rétt með tölulegar stærðir úr gögnum Orkustofnunar, og ýmsum matsskýrslum, án þess þó að geta þess hvaða forsendur liggja að baki talnalegum útreikningum jarðvarmamatsins. Hann grípur síðan til eigin sérfræðiþekkingar og talar niður orkuna úr svæðunum og kemst að þeirri niðurstöðu að tvö álver muni hreinlega soga til sín nær alla jarðhitaorku sunnan lands og norðan, og að það dugi ekki einu sinni til. Í framhaldi af því upplýsir hann þjóðina, svo vitnað sé til hans orða: „því miður er það svo að stóri sannleikurinn um hinar miklu orkulindir Íslands er tómt plat“ og bætir svo um betur með næstu setningu: Þetta eru skýjaborgir sem byggðar eru á raupi óábyrgra manna sem ógerlegt er að vita hvort eða hvað hugsa“. Viðbrögðin létu ekki á sér standa á Smugunni, því þar hófust gífurleg fagnaðarskrif fjölda manns um að nú hafi loks stóri sannleikur verið upp kveðinn og Ísland orðið nær orkulaust. “Hvurslags eiginlega umræða er þetta?“ Það er verið að tala um eitt af fjöreggjum þjóðarinnar. Eina af þremur stærstu auðlindum okkar.
Það hefur aldrei kunnað góðri lukku að stýra að hvetja til múgæsinga. Orkumálin eru vandmeðfarin og mat á því orkumagni sem unnt er að vinna úr iðrum jarðar á hverjum tíma sínu erfiðari. Tækninýjungar, t.d. í jarðborunum, hafa gert það að verkum að sífellt er hægt að sækja á dýpri mið, bora á þrengri svæðum á yfirborði með minna umhverfisraski. Niðurdæling á vökva og fjölþætt nýting í auðlindagörðum hafa leitt til bættrar orku- og auðlindanýtingar og þannig mætti lengi telja. Eitt stærsta vandamálið við að meta raunhæft vinnanlega orku á einstökum svæðum er að ekki fæst að bora tilraunholur – hvort heldur það er fjárskortur sem hamlar eða viljaleysi þeirra sem telja sig ráða för um meðhöndlun fjöreggsins. Óvissa um vinnanlegan orkuforða á hverju jarðhitasvæði mun því alltaf vera til staðar og þá óvissu er ekki hægt að minnka nema með borunum og rannsóknum á viðkomandi svæðum. Þetta á t.d. við um Krýsuvíkursvæðið. Í fyrirliggjandi jarðvarmamati Orkustofnunar liggur fyrir gamalt mat um að svæðið kunni að standa undir 480 MWe. Það mat talar Sigmundur niður í 160 MWe án þess að vísa í haldbær gögn því til stuðnings. Í seinni grein sinni á Smugunni, dags. 22. október 2009, bætir Sigmundur enn um betur og lækkar eigið mat fyrir Krýsuvík niður í 100 MWe. Væntanlega heyrum við næst að aldrei verði virkjað í Krýsuvík því svæðið verði trúlega alfriðað, þrátt fyrir þá gömlu óþægilegu staðreynd að Hafnfirðingar fengu Krýsuvíkurlandið frá ríkinu 1941, gagngert til jarðhitanýtingar.
Á opnum fundi Samorku 21. október síðastliðinn voru haldin fimm fróðleg erindi um sjálfbæra nýtingu jarðhitans, sem fólk getur kynnt sér á vefsíðu Samorku (sjá http://www.samorka.is). Umsögnum Sigmundar var þar mótmælt sem röngum af Ólafi Flóvenz, forstjóra Íslenskra Orkurannsókna, og sömuleiðis gífuryrðum Sigmundar um „raup óábyrgra manna og tómt plat“. Það er sorglegt og ófaglegt að Sigmundur skuli fjalla um og skrumskæla orkumálin með sleggjudómum á borð við þá að tala niður orkuna úr einstökum svæðum Reykjanesskagans. Orkugeta einstakra svæða verður seint metin til hlítar nema með skynsamlegum nýtingartilraunum sem teknar eru skref fyrir skref. Er orkuverið í Svartsengi eitt skýrasta dæmið þar um. Þar hefur HS Orka unnið um margra áratuga skeið að þróun auðlindagarðs með framúrskarandi árangri. Þar var í upphafi, af vísum mönnum orkugeirans, talið að trúlega mætti nýta um 30 MWt af varmaorku til hitaveitu fyrir Grindavík. Í dag er uppsett varmaafl orkuversins 150 MWt, uppsett rafafl er um 75 MWe og 15 milljónum tonna af köldu vatni er dreift um byggðir Suðurnesja ár hvert, ásamt um 10 milljónum tonna af heitu vatni. Um 410.000 manns heimsækja Bláa Lónið árlega. Dettur einhverjum heilvita manni í hug að fyrirtæki með slíka nálgun að auðlindinni vaði um Reykjanesskagann með eldi og brennisteini og traðki hann niður í svaðið. Tæmi í einu vettvangi allan varmaforðann á mótum tveggja jarðskorpufleka langs eftir öllum skaganum. Ég segi bara aftur og enn „Hvurslags eiginlega umræða er þetta!“. Hvað Reykjanesvirkjun áhrærir þá miða stækkunaráform við að auka uppsett rafafl um 80 MWe. Einungis um þriðjungur viðbótaraflsins krefst aukinnar upptektar úr jarðhitageyminum djúpt í jörðu, annar hluti kæmi úr þurrgufu ofan djúpkerfisins, sem hvort eð er tapast upp úr jarðhitakerfinu ofan til en sem unnt er að nýta með grunnum borholum. Um 30 MWe fást svo með betri nýtingu á háhitavökvanum sem óhjákvæmilega kemur frá gufuveitunni sem sér öllum þremur 50 MWe raforkuhverflunum fyrir gufu. Það eru nú öll ósköpin. Ég ætla ekki einu sinni að minnast á það hvað þá er mikið eftir í jarðhitapottinum á Reykjanesi því einhverjum gæti þá dottið í hug að við þyrftum ekki að leita fanga víðar. Fyrirtækið vill hins vegar ekki setja öll eggin í sömu körfuna, heldur umgangast auðlindir með varúð og virkja í tiltölulega smáum áföngum.
Nú er beðið eftir niðurstöðum mats úr öðrum áfanga Rammaáætlunar og stendur til að þær liggi fyrir um næstu áramót. Rætt er um að æskilegt væri að þær niðurstöður fái lagalega stöðu. Vera má að það sé skynsamlegt, en hvað orkuiðnaðinn varðar þá nægir að forgangsraða orkukostunum í verndarflokka. Þau svæði sem verða talin hafa hæst verndargildi munu njóta verndar hvað varðar núlifandi kynslóðir og einhverjar þær næstu. Er eitthvað athugavert við það að eftirláta síðari kynslóðum að ákveða sjálfar hvað þá verður gert. Núlifandi kynslóð getur öll orðið sammála um hvað tvímælalaust skuli vernda. Þar mætti til dæmis nefna allan austurhluta Torfajökulssvæðisins, Vonarskarð, Kverkfjöll, Þjórsárver, og listinn gæti orðið talsvert lengri. Jarðhitamönnum er alveg ljóst að mikil jarðhitaorka er fólginn í rótum gosbeltisins alls, og þar með talið utan hinna einginlegu jarðhitasvæða, svo sem fram kom í erindi Ólafs á Samorkufundinum. Sigmundur gerir lítið úr því máli í þeirri fjölmiðlaumræðu sem upp kom í kjölfar sleggjudóma hans, og sagði hana óábyrga framtíðarsýn sem lítið kæmi orkumálunum við nú um stundir. Reykjanesskaginn sjálfur er hins vegar eitt skýrasta dæmið um það hvað felst í rótum gosbeltisins á milli hinna eiginlegu háhitasvæða. Þar eru nefnilega engin háhitasvæði á yfirborði í þess orðs merkingu, hvorki í Svartsengi, né í Eldvörpum, né annarsstaðar á skaganum nema í nágrenni Reykjanesvita og svo í Krýsuvík, og einhverju lítilræði af virkum yfirborðshita í Trölladyngju. Og þó drýpur smjör af hverju strái hvað jarðhitann varðar á Reykjanesskaganum, eldhraunum prýddan skagann langan, það við best fáum séð. Vel má vera t.d. að svæðinu við Sandfell svipi til Svartsengis, þó þar sjáist vart vottur af hita á yfirborði í dag. Því munu boranir í framtíðinni svara, ef menn og guð lofa.
Hvað orkumál þjóðarinnar varðar þá höfum við val. Við getum kosið að hverfa aftur til fortíðar og látið allan jarðhitann sem eftir er ósnortinn renna sitt skeið án okkar íhlutunar. Annað mál er hvort við höfum efni á því eða teljum það skynsamlegt. Hvað álver í Helguvík varðar þá stendur ekki til að reisa þar allt að 360 þúsund tonna álver með allt að 630 MWe orkuþörf í einni hendingu. Álverið verður reist í 90 þúsund tonna áföngum, fyrst einum, svo öðrum. Ef ekki verður til orka til að sjá fleiri áföngum fyrir afli, t.d. vegna verndarsjónarmiða, arðsemissjónarmiða, lánsfjárskorts eða þjóðarvilja, þá verður það svo að vera. Orkufyrirtækin vinna sín áform í áföngum háðum getu á hverjum tíma, og einfaldlega geta ekki skuldbundið sig umfram getu. Orkufyrirtækin hafa til þessa fæst gert upp á milli orkukaupenda. Ef iðnfyrirtæki bíða í röðum og bjóða hátt verð fyrir orkuna, hvað dettur fólki í hug að orkufyrirtæki myndi gera næst þegar samningar yrðu lausir og virkjanir verða nær afskrifaðar. Hugsi nú hver fyrir sig. Hættum þessu ómálefnalega og ófaglega þrasi. Ákveðum hvað við viljum nýta og virkja á næstu árum okkur öllum til hagsbóta. Við erum að tala um eina af okkar þremur stærstu auðlindum – orkuauðlindina – og það í alvöru. |